گفتمان‌های فرآیند قانونگذاری در حوزه حقوق خانواده (یازدهمین دوره مجلس شورای اسلامی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، پژوهشکده خانواده، دانشگاه شهید بهشتی

2 دانشیار، پژوهشکده خانواده، دانشگاه شهید بهشتی

3 استاد، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی

4 استادیار، پژوهشکده خانواده، دانشگاه شهید بهشتی

10.22059/ijsp.2026.404488.671351

چکیده

این پژوهش با رویکرد تحلیل گفتمان لاکلا و موفه به بررسی فرآیند قانونگذاری در حوزه حقوق خانواده در یازدهمین دوره مجلس شورای اسلامی می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که با یکدست‌شدن مجلس و دولت در ذیل گفتمان اصولگرایی، شکاف‌های پنهان درون این جریان سیاسی آشکار و به بروز دو خرده‌گفتمان «سنتی اصولگرایی» و «تحول‌خواه اصولگرایی» در عرصه قانونگذاری خانواده منجر شد. گفتمان سنتی با نشانه مرکزی «تحکیم نهاد خانواده» و مفصل‌بندی آن با نشانه‌هایی از جمله اسلام، روابط سنتی درون‌خانوادگی، اخباری‌گری، عدم توجه به حقوق زن، نفوذ و... از ابزارهای سخت‌افزاری برای طرد رقیب بهره برد و در تصویب ماده ۵۶ قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت و توقف لایحه حفظ کرامت و تأمین امنیت زنان در برابر خشونت نقش محوری داشت. در مقابل، گفتمان تحول‌خواه با نشانه مرکزی «موازنه میان استیفای حقوق زن و استحکام نهاد خانواده» و نشانه‌هایی چون فقه پویا، کرامت زن در خانواده، نقش مادری، رهبر انقلاب، فرهنگ، اجماع کارشناسی و... از راهبردهای نرم برای حاشیه‌رانی گفتمان رقیب و تعدیل یا توقف برخی طرح‌ها استفاده کرد و توانست کلیات لایحه حفظ کرامت و تأمین امنیت زنان در برابر خشونت را به تصویب برساند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مراجع

  • انصارین، نوریه و دیگران (1396)، تحلیل جامعه‌شناختی گفتمان‌های خانواده در مذاکره‌های مجالس قانونگذاری ایران (از 1320 تا 1357)، مطالعات اجتماعی ایران، دوره یازدهم، شماره 1: 5- 35. https://www.jss-isa.ir/article_31604.html
  • انصارین، نوریه و دیگران (1397)، تحلیل گفتمان جامعه‌شناختی مذاکره‌های مجلس هشتم شورای اسلامی در خصوص قانون حمایت از خانواده، مطالعات جامعه‌شناسی، سال دهم، شماره 39، 125- 144. https://sanad.iau.ir/Journal/jss/Article/957895
  • برگر، پیتر و لوکمان، توماس (1387). ساخت اجتماعی واقعیت (رساله‌ای در جامعه‌شناسی شناخت)، ترجمه فریبزر مجیدی، تهران: علمی و فرهنگی.
  • تاجیک، محمدرضا (1377)، تشکل‌های گفتمانی و جامعه چندگفتار، گفتمان، شماره 2، ص 117- 134.
  • تاجیک، محمدرضا و روزخوش، محمد (1387)، بررسی نهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری ایران از منظر تحلیل گفتمان، مسائل اجتماعی ایران، سال شانزدهم، شماره 61، ص 83- 128.
  • توکلی‌خالدی، اعظم (1401)، تحلیل گفتمان‌های تأثیرگذار بر فرآیند قانونگذاری در قلمرو حقوق زنان و خانواده (1358- 1398)، دانشگاه تربیت مدرس، رساله دکتری.
  • تیلور، استفنی (1399)، تحلیل گفتمان چیست، ترجمه: عرفان رجبی و پدرام منیعی، تهران: نویسه پارسی.
  • سلطانی، علی‌اصغر (1400)، قدرت، گفتمان و زبان (سازوکارهای جریان قدرت در جمهوری اسلامی ایران)، تهران: نشر نی.
  • سلیمی، ناهید (1399)، تحلیل فرآیند توسعه خط‌مشی‌گذاری عدالت جنسیتی در ایران، دانشگاه تربیت مدرس، رساله دکتری.
  • طرح اصلاح موادی از قانون حمایت خانواده مصوب 1/12/1391 (1402)، بازیابی‌شده از سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
  • طرح اصلاح موادی از قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی و مهریه (1401)، بازیابی‌شده از سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
  • طرح تأسیس سازمان ملی اقامت (1401)، بازیابی‌شده از سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
  • علی‌پور، پروین، زاهدی، محمدجواد و دیگران (1396)، تحلیل گفتمان عدالت جنسیتی در برنامه پنج‌ساله ششم توسعه اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی جمهوری اسلامی ایران، مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، دوره ششم، شماره 2، ص 203- 229. 10.22059/2017.233842.527
  • فرکلاف، نورمن (1399)، تحلیل گفتمان انتقادی، ترجمه روح‌الله قاسمی، تهران: اندیشه احسان.
  • قاسم‌پور، فاطمه (1401)، جزئیات لایحه حفظ امنیت زنان در برابر سوءرفتار، بازیابی‌شده از: https://www.isna.ir/news/1401111209913
  • قاسم‌پور، فاطمه (1402 الف)، پیشگیری از آسیب زنان با تصویب یک لایحه، بازیابی‌شده از: https://irannewspaper.ir/8163/13/14105
  • قاسم‌پور، فاطمه (1402 ب)، نشست «واکاوی لایحه پیشگیری از آسیب‌دیدگی زنان و ارتقای امنیت آنان در برابر سوءرفتار»، بازیابی‌شده از: https://www.ettelaat.com/archives/686400#tab=0
  • قاسم‌پور، فاطمه (1402 ج)، با فقه پویا می‌توان مسأله حضانت را حل کرد، بازیابی‌شده از: https://farhikhtegandaily.com/page/244890/
  • قاسم‌پور، فاطمه (1402 د)، در مصوبه مجلس سعی ‌شد «رویکرد ترمیمی» جایگزین «رویکرد کیفری» شود، بازیابی‌شده از: https://farhikhtegandaily.com/news/79190
  • قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت (1400)، بازیابی‌شده از سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
  • کرمی‌قهی، محمدتقی (1391)، تحلیل گفتمان سه برنامه توسعه با رویکردی به مسائل زنان و خانواده، برنامه‌ریزی رفاه و توسعه اجتماعی، شماره 13، ص 41- 74. https://doi.org/22054/qjsd.2013.827
  • کسرایی، محمدسالار و پوزش‌شیرازی، علی (1390)، تحلیل گفتمان جنبش دانشجویی پس از پیروزی انقلاب اسلامی با استفاده از نظریه گفتمان لاکلا و موفه (1358- 1376)، سیاست، شماره 19، ص 227- 246.
  • کلانتری، عبدی و آشوری، داریوش (1392)، سرگشته میان جهان های شرقی و غربی. در: بی بی سی فارسی. 20 آبان 1392.
  • لاکلاو، ارنستو و موفه، شانتال (1402)، هژمونی و استراتژی سوسیالیستی (به سوی سیاست دموکراتیک رادیکال)، ترجمه محمد رضایی، تهران: ثالث.
  • لایحه حفظ کرامت و حمایت از زنان در برابر خشونت (1399)، بازیابی‌شده از سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
  • مشروح مذاکرات دوره یازدهم مجلس شورای اسلامی، دوره یازدهم، 7 خرداد 1399 لغایت 1 خرداد 1403، بازیابی‌شده از سایت روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران.
  • مک دانل، دایان (1380)، مقدمه‌ای بر نظریه گفتمان، ترجمه: حسینعلی نوذری، تهران: فرهنگ گفتمان.
  • نظری، علی اشرف (1387)، غرب، هویت و اسلام سیاسی: تصورات و پنداشت‌های غرب از اسلام، فصلنامه سیاست، دوره 38 ، شماره 1.
  • هوارث، دیوید (1397)، گفتمان، ترجمه روح‌الله قاسمی، تهران: اندیشه احسان.
  • یورگنسن، ماریان و فیلیپس، لوئیز (1389)، نظریه و روش در تحلیل گفتمان، ترجمه هادی جلیلی، تهران: نی.
  • Almasi Moghaddam, K. (2024). Critical discourse analysis: A review of the views of Ernesto Laclau, Chantal Mouffe and Norman Fairclough. International Journal of Advanced Research in Humanities and Law, 1(2), 86–90. https://doi.org/10.63053/ijrel.16
  • Collins, Patricia Hill (1989). The Social Construction of Invisibility: Black Women’s Poverty in Social Problems Discourse. pp. 77-93 in Perspectives on Social Problems, Volume I, ed. Gale Miller and Jim Holstein. Greenwich, CT: JAI Press.
  • Edelman, M. (1988). Constructing the Political Spectacle. Chicago, IL: University of Chicago Press.
  • Laclau, Ernesto (2005). On Populist Reason, UK: Verso Press.
  • Pohle, Julia (2013). Opening the black box of communication policy-making: Analysing policy change through the lenses of networks and discourse, SMIT – Studies on Media, Information and Telecommunication, 1- 28. http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2827659
  • Pretto, G. C. (2025). Developments on Laclau and Mouffe’s Discourse Theory: populism, anti-populism and new research agendas. Plural, 32(2), 167-185. https://doi.org/10.11606/issn.2176-8099.pcso.2025.241287
  • Ramsey, Sarah M. (2025), Laclau and Mouffe's Discourse Theory: Professionalism as an Empty Signifier for Nursing, Nurs Philos, 1- 10, https://doi.org/10.1111/nup.70034
  • Schiffrin, D. (1994). Approaches to Discourse. Oxford and Cambridge: Blackwell.
  • Van Hulst, M., Metze, T., Dewulf, A., de Vries, J., van Bommel, S., & van Ostaijen, M. (2025). Discourse, framing and narrative: three ways of doing critical, interpretive policy analysis. Critical Policy Studies, 19(1), 74–96. https://doi.org/10.1080/19460171.2024.2326936
بررسی مسائل اجتماعی ایران
دوره 16، شماره 2
(پاییز و زمستان 1404)
اسفند 1404
صفحه 73-100

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار