2
دانشجوی دکتری، گروه آموزشی توسعه اجتماعی دانشگاه تهران
3
کارشناسی ارشد، گروه آموزشی توسعه اجتماعی دانشگاه تهران
10.22059/ijsp.2026.407304.671362
چکیده
پژوهش حاضر با هدف بررسی زمینهها و کارکردهای اجتماعی و فرهنگی بوستانهای مادر و کودک در شهر تهران، و استفاده از روشهای کیفی مبتنی بر مشاهده و مصاحبه نیمهساختاریافته(52 مصاحبه) به درک تجربیات استفادهکنندگان و عوامل مرتبط(مادران، نگهبانان بوستانها، همسایگان محلی و کارشناسان شهرداری) پرداخته است.
دادههای بوستانها ابتدا به صورت منفرد مقولهبندی شدهاند؛ سپس برحسب پیوند میان سه مقوله محوری احساس امنیت، غنای فرهنگی و قابلیت اجتماعپذیری، سه دسته بوستان با عنوانهای «بوستان پیشرو» (اجتماعپذیر با معماری اجتماعمحور)، «متوسط»(فراغتپذیر و محلی) و «خاموش»(اجتماعگریز و غیرحساس به فرهنگ) از هم تفکیک شدهاند. براساس یافتهها، در تجربه مادران و بانوان ، امنیت و فرهنگ به اجتماعپذیری و غنیسازی فراغت درپارک کمک بزرگ کردهاند. به عبارت دیگر رویکرد معماری اجتماعمحور بوستانها از طریق تامین امنیت(حضور منظم نگهبان، نصب دوربین در ورودیها و خروجیها)، چیدمان اجتماعی فضا(نحوه نصب نیمکتها، آلاچیقها، میدانهای باز و تعاملی) و وجود امکانات و تجهیزات فرهنگی(فرهنگسرا، فضای ورزشی، کتابخانه، خانه مادر و کودک و...) میزان همگرایی، همنشینی و دورهمیهای مادران را افزایش داده است. به میزانی که مادران از حضور افراد پرخطر و نامتناسب با فضا یعنی معتادان، افراد بیخانمان و ... دچار تشویش بیشتر شدهاند، نگاه بدبینانهتری نسبت به بوستانها داشته اند. یعنی ایشان در اثراین احساس ناامنی، بوستانها را محمل و فضای تعاملات اجتماعی مثبت و سرمایه اجتماعی قلمداد نمیکنند.
ایمانی، نفیسه؛ نرسیسیانی، امیلیا. (1400). «تفکیک جنسیتی فضای شهری و روابط صمیمانه بینجنسیتی: مطالعه مقایسهای تفکیک منعطف و غیرمنعطف». زن در فرهنگ و هنر (13)، شماره 2.
برومند، مریم؛ رضایی، سولماز. (1395). «ارزیابی عملکرد بوستانهای زنان در ارتقای عدالت جنسیتی در شهرهای اسلامی؛ نمونة موردی: بوستان مادر آزادگان، منطقة 15 شهر تهران». پژوهشنامه زنان. (16)، شماره 7
پاراویسینی، اورسولا و گروهی از نویسندگان. (1392). « شهر و جنسیت». ترجمه مینوش صدیقیان زاده. تهران: کلاغ.
جنگ، هانیه. (1401). «حضورپذیری فضای شهری برای زنان ایرانی». هفتمین همایش بینالمللی مهندسی عمران معماری و شهرسازی با رویکرد توسعه پایدار، تهران.
خرمی روز، ریحانه؛ فالمکی، محمد منصور؛ نوروز برازجانی، ویدا. (1397). «خوانش مؤلفههای جنسیتی در طراحی مراکز خرید شهر تهران (مطالعه موردی: مرکزخرید پاالدیوم، مرکز خرید کوروش، مرکز خرید تیراژه 2، پاساژ کویتیهای رضا)». هویت شهر، شماره چهل و سوم، سال چهاردهم
سروری، هادی؛ قاسمیان، سارا؛ دلآسایی مروی، زهرا. (1392). «حضورپذیری فضای شهری برای زنان ایرانی». همایش ملی معماری و شهرسازی انسانگرا، دانشگاه آزاد اسلامی قزوین.
سالنامه آماری شهر تهران. 1402؛ به نقل از اداره کل ورزش وجوانان استان تهران.
شکربیگی، عالیه. (1395). «بررسی عوامل مرتبط با احساس ناامنی اجتماعی زنان در فضاهای شهری (با تأکید بر ویژگیهای کالبدی شهری)». مطالعات زنان، سال 14، شمارة 2.
صادقی فسایی، سهیلا و خادمی، عاطفه 1395، فراتحلیل چهار دهه پژوهش در حوزه مشارکت زنان، مطالعات اجتماعی روانشناختی زنان. سال 14 ،شمارة 2 ،تابستان 1395
فلوریدا، ریچارد. (1401). «ظهور طبقه خلاق». ترجمه حسین حاتمی نژاد، محمد حاجیان، باقر فتوحی مهربانی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
کاظمی، مهروش. (1388). «تأثیر رویکردی تحلیلی به مقوله جنسیت و کیفیت فضا (نمونه مورد مطالعه: پارک فجر تبریز)». نشریه هویت شهر (3)، شماره 4.
گزارش عملکرد سازمان توسعه فضاهای فرهنگی شهرداری تهران. (1402).
لفور، هانری. (1391). "تولید فضا". ترجمه محمود عبداله زاده، تهران، مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران.
محمدی، مریم. (1396). «بازشناسی تقابلهای دوگانهی فضایِ شهریِ جنسیتی، مبتنی بر رویکرد نشانهشناسی - تحلیلی بر فضای عمومی در محلات سنتی». نشریه علمی– پژوهشی معماری و شهرسازی ایران(33)، 33-51
محمودی، نرگس. (1399). «اهمیت نقش و حقوق زنان در تجدید حیات فضاهای شهری (مطالعه موردی: خیابان جمهوری اسلامی مهاباد)». جغرافیا و روابط انسانی، (3)، شماره 3.
معاونی، الهام؛ رحمانی، هیوا.(1398). «تاثیر امنیت و فضای جنسیتی بر افزایش حضور بانوان در فضای شهری (نمونه موردی: پارک بانوان شیراز)». نشریه اختصاصی معماری و شهرسازی ایران، سال دوم، شماره 9.
نقدی، اسدالله؛ دارابی، سارا. (1393). «دسترسی زنان به فضاهای شهری (مطالعه موردی: زنان شهر ایلام)». زن در فرهنگ و هنر(6)، شماره 4 ، 46-470.
هاروی، دیوید. (1395). "عدالت اجتماعی و شهر"، محمدرضا حایری، تهران، سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات شهرداری تهران.
یاران، علی؛ مسگریان، مریم؛ ارجمندی، هانی. (1398). «تأثیر مؤلفههای کالبدی بر احساس امنیت زنان در فضاهای باز گردشگری شهری (نمونه مورد مطالعه: خیابان سی تیر تهران)». مجله منظر، شماره 11(۴۷)، ۲۴–۳۷
لنگ،جان (1386)، آفرینش نظریه معماری: نقش علوم رفتاری در طراحی محیط، ترجمه علیرضا عینیفر، تهران: دانشگاه تهران.
یوسفی، سودا؛ ستاری ساربانقلی، حسن؛ واحد تتدان گلم آزاد، شفع. (1399). «بررسی حضور زنان در فضاهای شهری با تاکید بر شهرهای ایرانی- اسلامی». کنفرانس ملی معماری، عمران، توسعه شهری و افقهای هنر اسلامی در گام دوم انقلاب، دانشگاه هنر اسلامی تبریز.
ب- انگلیسی
-Chen, C., Yuan, Z., & Zhu, H. (2020). Playing, parenting and family leisure in parks: exploring emotional geographies of families in Guangzhou Children's Park, China. Children's Geographies, 18(4), 447-461.
-France, Simone A., and Kirti V. Das. 2012. Family structure and park use among parents. American Journal of Preventive Medicine 43 (5): 483-489.
-Harvey, D. (1973). Social Justice and the City. University of Georgia Press.
Jacobs, J. (1961). The Death and Life of Great American Cities. Random House.
-Lefebvre, H. (1996). The Urban Revolution. Verso Books.
-Liddell, C., & Henzi, S. P. (1987). Mothers, fathers, and children in an urban park playground: A comparison of dyads and triads. Developmental Psychology, 23(2), 262–266.
-Niu, Yunlong, Mastura Adam, and Hazreena Hussein. 2022. “Connecting Urban Green Spaces with Children: A Scientometric Analysis Using CiteSpace.” Land 11 (8): 1259.
-Oldenburg, R. (1991). The Great Good Place: Cafes, Coffee Shops, Bookstores, Bars, Hair Salons, and Other Hangouts at the Heart of a Community. Da Capo Press.
-Piaget, J. (1952). The Origins of Intelligence in Children. International Universities Press.
Pradana Seno Aji, Haryo, RB Budiyanti, and Djaja Djaja. 2016. "The development of child-friendly integrated public spaces in settlement areas as an infrastructure of Jakarta." Sustainable Development and Planning 2016.
-Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press.
عنبری, موسی , صیادیان برخوردار, محدثه و ایرانپور, ویدا . (1405). بوستانها به مانند آزمایشگاه اجتماعی شهر: پیوند امنیت، غنای فرهنگی و اجتماعپذیری در شکلدهی تجربه مادران و .... بررسی مسائل اجتماعی ایران, 16(2), 101-119. doi: 10.22059/ijsp.2026.407304.671362
MLA
عنبری, موسی , , صیادیان برخوردار, محدثه , و ایرانپور, ویدا . "بوستانها به مانند آزمایشگاه اجتماعی شهر: پیوند امنیت، غنای فرهنگی و اجتماعپذیری در شکلدهی تجربه مادران و ...", بررسی مسائل اجتماعی ایران, 16, 2, 1405, 101-119. doi: 10.22059/ijsp.2026.407304.671362
HARVARD
عنبری, موسی, صیادیان برخوردار, محدثه, ایرانپور, ویدا. (1405). 'بوستانها به مانند آزمایشگاه اجتماعی شهر: پیوند امنیت، غنای فرهنگی و اجتماعپذیری در شکلدهی تجربه مادران و ...', بررسی مسائل اجتماعی ایران, 16(2), pp. 101-119. doi: 10.22059/ijsp.2026.407304.671362
CHICAGO
موسی عنبری , محدثه صیادیان برخوردار و ویدا ایرانپور, "بوستانها به مانند آزمایشگاه اجتماعی شهر: پیوند امنیت، غنای فرهنگی و اجتماعپذیری در شکلدهی تجربه مادران و ...," بررسی مسائل اجتماعی ایران, 16 2 (1405): 101-119, doi: 10.22059/ijsp.2026.407304.671362
VANCOUVER
عنبری, موسی, صیادیان برخوردار, محدثه, ایرانپور, ویدا. بوستانها به مانند آزمایشگاه اجتماعی شهر: پیوند امنیت، غنای فرهنگی و اجتماعپذیری در شکلدهی تجربه مادران و .... بررسی مسائل اجتماعی ایران, 1405; 16(2): 101-119. doi: 10.22059/ijsp.2026.407304.671362