بوستان‌ها به مانند آزمایشگاه اجتماعی شهر: پیوند امنیت، غنای فرهنگی و اجتماع‌پذیری در شکل‌دهی تجربه مادران و ...

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد، گروه آموزشی توسعه اجتماعی دانشگاه تهران

2 دانشجوی دکتری، گروه آموزشی توسعه اجتماعی دانشگاه تهران

3 کارشناسی ارشد، گروه آموزشی توسعه اجتماعی دانشگاه تهران

10.22059/ijsp.2026.407304.671362

چکیده

پژوهش حاضر با هدف بررسی زمینه­ها و کارکردهای اجتماعی و فرهنگی بوستان­های مادر و کودک در شهر تهران، و استفاده از روش‌های کیفی مبتنی بر مشاهده و مصاحبه نیمه‌ساختاریافته‌(52 مصاحبه) به درک تجربیات استفاده‌کنندگان و عوامل مرتبط‌(مادران، نگهبانان بوستان­ها، همسایگان محلی و کارشناسان شهرداری) پرداخته است.
داده­های بوستان‌ها ابتدا به صورت منفرد مقوله­بندی شده­اند؛ سپس برحسب پیوند میان سه مقوله محوری احساس امنیت، غنای فرهنگی و قابلیت اجتماع­پذیری، سه دسته بوستان با عنوان­های «بوستان پیشرو» (اجتماع‌پذیر با معماری اجتماع­محور)، «متوسط»‌(فراغت­پذیر و محلی) و «خاموش»‌(اجتماع­گریز و غیرحساس به فرهنگ) از هم تفکیک شده­اند. براساس یافته­ها، در تجربه مادران و بانوان ، امنیت و فرهنگ به اجتماع‌پذیری و غنی­سازی فراغت درپارک کمک بزرگ کرده­اند. به عبارت دیگر رویکرد معماری اجتماع­محور بوستان­ها از طریق تامین امنیت(حضور منظم نگهبان، نصب دوربین در ورودیها و خروجی­ها)، چیدمان اجتماعی فضا(نحوه نصب نیمکت‌ها، آلاچیق­ها، میدان­های باز و تعاملی) و وجود امکانات و تجهیزات فرهنگی(فرهنگ­سرا، فضای ورزشی، کتابخانه، خانه مادر و کودک و...) میزان هم­گرایی، هم­نشینی و دورهمی­های مادران را افزایش داده است. به میزانی که مادران از حضور افراد پرخطر و نامتناسب با فضا یعنی معتادان، افراد بی­خانمان و ... دچار تشویش بیشتر شده­اند،  نگاه بدبینانه­تری نسبت به بوستان­ها  داشته اند. یعنی ایشان در اثراین احساس ناامنی، بوستان­ها را محمل و فضای تعاملات اجتماعی مثبت و سرمایه اجتماعی قلمداد نمی­کنند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


  • ایمانی، نفیسه؛ نرسیسیانی، امیلیا. (1400). «تفکیک جنسیتی فضای شهری و روابط صمیمانه بین‌جنسیتی: مطالعه مقایسه‌ای تفکیک منعطف و غیرمنعطف». زن در فرهنگ و هنر (13)، شماره 2.
  • برومند، مریم؛ رضایی، سولماز. (1395). «ارزیابی عملکرد بوستان‌های زنان در ارتقای عدالت جنسیتی در شهرهای اسلامی؛ نمونة موردی: بوستان مادر آزادگان، منطقة 15 شهر تهران». پژوهشنامه زنان. (16)، شماره 7
  • پاراویسینی، اورسولا و گروهی از نویسندگان. (1392). « شهر و جنسیت». ترجمه مینوش صدیقیان زاده. تهران: کلاغ.
  • جنگ، هانیه. (1401). «حضور‌پذیری فضای شهری برای زنان ایرانی». هفتمین همایش بین­المللی مهندسی عمران معماری و شهرسازی با رویکرد توسعه پایدار، تهران.
  • خرمی روز، ریحانه؛ فالمکی، محمد منصور؛ نوروز برازجانی، ویدا. (1397). «خوانش مؤلفه­های جنسیتی در طراحی مراکز خرید‌‌‌ شهر تهران (مطالعه موردی: مرکزخرید پاالد‌‌‌یوم، مرکز خرید کوروش، مرکز خرید تیراژه 2، پاساژ کویتی­های رضا)». هویت شهر، شماره چهل و سوم، سال چهاردهم
  • سروری، هادی؛ قاسمیان، سارا؛ دل‌آسایی مروی، زهرا. (1392). «حضور‌پذیری فضای شهری برای زنان ایرانی». همایش ملی معماری و شهرسازی انسان­گرا، دانشگاه آزاد اسلامی قزوین.
  • سالنامه آماری شهر تهران. 1402؛ به نقل از اداره کل ورزش وجوانان استان تهران.
  • شکربیگی، عالیه. (1395). «بررسی عوامل مرتبط با احساس ناامنی اجتماعی زنان در فضاهای شهری (با تأکید بر ویژگی‌های کالبدی شهری)».  مطالعات زنان، سال 14، شمارة 2.
  • صادقی فسایی، سهیلا و خادمی، عاطفه 1395،  فراتحلیل چهار دهه پژوهش در حوزه مشارکت زنان، مطالعات اجتماعی روانشناختی زنانسال 14 ،شمارة 2 ،تابستان 1395
  • فلوریدا، ریچارد. (1401). «ظهور طبقه خلاق». ترجمه حسین حاتمی نژاد، محمد حاجیان، باقر فتوحی مهربانی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
  • کاظمی، مهروش. (1388). «تأثیر رویکردی تحلیلی به مقوله جنسیت و کیفیت فضا (نمونه مورد مطالعه: پارک فجر تبریز)». نشریه هویت شهر (3)، شماره 4.
  • گزارش عملکرد سازمان توسعه فضاهای فرهنگی شهرداری تهران. (1402).
  • لفور، هانری. (1391). "تولید فضا". ترجمه محمود عبداله زاده، تهران، مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران.
  • محمدی، مریم. (1396). «بازشناسی تقابل­های دوگانه­ی فضایِ شهریِ جنسیتی، مبتنی بر رویکرد نشانه­شناسی - تحلیلی بر فضای عمومی در محلات سنتی».  نشریه علمی– پژوهشی معماری و شهرسازی ایران(33)،   33-51
  • محمودی، نرگس. (1399). «اهمیت نقش و حقوق زنان در تجدید حیات فضاهای شهری (مطالعه موردی: خیابان جمهوری اسلامی مهاباد)». جغرافیا و روابط انسانی، (3)، شماره 3.
  • معاونی، الهام؛ رحمانی، هیوا.(1398). «تاثیر امنیت و فضای جنسیتی بر افزایش حضور بانوان در فضای شهری (نمونه موردی: پارک بانوان شیراز)». نشریه اختصاصی معماری و شهرسازی ایران، سال دوم، شماره 9.
  • نقدی، اسدالله؛ دارابی، سارا. (1393). «دسترسی زنان به فضاهای شهری (مطالعه موردی: زنان شهر ایلام)». زن در فرهنگ و هنر(6)، شماره 4 ، 46-470.
  • هاروی، دیوید. (1395). "عدالت اجتماعی و شهر"، محمدرضا حایری،  تهران، سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات شهرداری تهران.
  • یاران، علی؛ مسگریان، مریم؛ ارجمندی، هانی. (1398). «تأثیر مؤلفه‌های کالبدی بر احساس امنیت زنان در فضاهای باز گردشگری شهری (نمونه مورد مطالعه: خیابان سی تیر تهران)». مجله منظر، شماره 11(۴۷)، ۲۴–۳۷
  • لنگ،جان (1386)، آفرینش نظریه معماری: نقش علوم رفتاری در طراحی محیط، ترجمه علیرضا عینی‌فر، تهران: دانشگاه تهران.
  • یوسفی، سودا؛ ستاری ساربانقلی، حسن؛ واحد تتدان گلم آزاد، شفع. (1399). «بررسی حضور زنان در فضاهای شهری با تاکید بر شهرهای ایرانی- اسلامی». کنفرانس ملی معماری، عمران، توسعه شهری و افق‌های هنر اسلامی در گام دوم انقلاب، دانشگاه هنر اسلامی تبریز.

ب- انگلیسی

  • -Chen, C., Yuan, Z., & Zhu, H. (2020). Playing, parenting and family leisure in parks: exploring emotional geographies of families in Guangzhou Children's Park, China. Children's Geographies, 18(4), 447-461.
  • -France, Simone A., and Kirti V. Das. 2012. Family structure and park use among parents. American Journal of Preventive Medicine 43 (5): 483-489.
  • -Harvey, D. (1973). Social Justice and the City. University of Georgia Press.
  • Jacobs, J. (1961). The Death and Life of Great American Cities. Random House.
  • -Lefebvre, H. (1996). The Urban Revolution. Verso Books.
  • -Liddell, C., & Henzi, S. P. (1987). Mothers, fathers, and children in an urban park playground: A comparison of dyads and triads. Developmental Psychology, 23(2), 262–266.
  • -Niu, Yunlong, Mastura Adam, and Hazreena Hussein. 2022. “Connecting Urban Green Spaces with Children: A Scientometric Analysis Using CiteSpace.” Land 11 (8): 1259.
  • -Oldenburg, R. (1991). The Great Good Place: Cafes, Coffee Shops, Bookstores, Bars, Hair Salons, and Other Hangouts at the Heart of a Community. Da Capo Press.
  • -Piaget, J. (1952). The Origins of Intelligence in Children. International Universities Press.
  • Pradana Seno Aji, Haryo, RB Budiyanti, and Djaja Djaja. 2016. "The development of child-friendly integrated public spaces in settlement areas as an infrastructure of Jakarta." Sustainable Development and Planning 2016.
  • -Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press.