تحلیل جامعه شناختی پدیده کودکان کار مجازی و زمینه های اجتماعی شکل گیری آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دوره دکتری جامعه شناسی- مسائل اجتماعی ایران،واحد علوم و تحقیقات،دانشگاه آزاد اسلامی ،تهران،ایران

2 استادیار گروه علوم اجتماعی دانشکده ادبیات، علوم انسانی و اجتماعی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

3 دانشیار جامعه شناسی، واحد مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

10.22059/ijsp.2026.373772.671223

چکیده

شکل جدید بهره ‌کشی و کار کودکان با فراگیری شبکه‌های اجتماعی بخصوص اینستاگرام باعث بوجود آمدن نسل جدیدی ازکودکان کار مجازی شده که به آنها به اصطلاح "کارگران اینستاگرامی" می‌گویند؛ کودکان کارگرشیک پوشی که درانبوه صفحات فضای مجازی مانند اینستاگرام مشغول کار و تجارت مجازی‌اند. ازاینرو هدف اصلی این تحقیق این بوده که زمینه‌های اجتماعی شکل گیری و پیدایش این پدیده را در جامعه مورد تحلیل جامعه ‌شناختی قراردهد. ازروش تحقیق کیفی زمینه‌ای (گراند تئوری) در این پژوهش استفاده و جامعه مورد مطالعه از طریق نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شدند که در حقیقت والدین کودکانی‌اند که بعنوان کارفرماهای آنها ، فعالیت‌های کاری - تبلیغی‌شان را درشبکه مجازی اینستاگرام مدیریت می‌نمایند، که تعداد 20 والد از طریق مصاحبه عمیق نیمه ساختاریافته به سوالات محقق پاسخ دادند. فعالیت و کارهای انجام شده توسط کودکان در شبکه اجتماعی اینستاگرام  در سه دسته طبقه‌بندی می‌شوند: الف) کارهای تبلیغاتی، ب) کارهای نمایشی و ج) کارهای خدماتی. از داده‌های حاصل از این پژوهش پس ازمراحل سه‌گانه کدگذاری باز، محوری وانتخابی درمجموع 255 مفهوم ،22 مقوله فرعی و4 مقوله اصلی استخراج شد. مقولات عبارتند از: "زیست-تجارت مجازی، کودک نمایشی مجازی، بازسازی هویت والد ومطلوبیت نهایی والدمحور" و در نهایت با تلفیق مدل‌های بدست آمده، مقوله هسته "کودک برده مجازی" معرفی گردید. والد-کارفرماهایی که درشبکه‌های اجتماعی زیست-تجارت مجازی می‌کنند، کودک خود را به یک شی تزیینی- نمایشی وابزاری درآمدزا بدل می‌سازند؛ کودک برده نمایشی که با دیده شدن و جلب توجه مستمرش، در معرض خرید و فروش مجازی کاربران، فالوورها و خریداران قرار می‌گیرد. همچنین در تیپولوژی حاصل از نتایج این تحقیق، سه نوع تیپ کودک مورد تحلیل قرار گرفت: کودکان زودبازده یا قلکی، کودکان ویترینی یا تزئینی و کودکان هاله‌ای که هرکدام از این کودکان بنا بر ماهیت فعالیت و کار انجام شده در شبکه مجازی اینستاگرام  قابل شناسایی هستند.

کلیدواژه‌ها


ازکیا، مصطفی و همکاران (1396) .روشهای پژوهشی کیفی از نظریه تا عمل.تهران: انتشارات کیهان،جلد 2.    
آزاد ارمکی، تقی (1383).  نظریه‌های جامعه شناسی. تهران: انتشارات سروش، چاپ سوم.     
احمدی، کامیل (1400).ردپای استثمار در جهان کودکی -پژوهشی جامع درخصوص اشکال، علل و پیامدهای کار کودکان.تهران: انتشارات آوای بوف. چاپ اول.
استراس، آنسلم؛ کوربین، جولیت (1387). اصول روش تحقیق کیفی (نظریه مبنایی). رویه‌ها و روش‌ها، ترجمه بیوک محمدی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
 ابوالمعالی،خدیجه (1390). پژوهش کیفی از نظریه تا عمل. تهران: نشر علم.
بودریار، ژان. (. 1381. )، در ﺳﺎﻳﻪی اﻛﺜﺮﻳﺖ ﻫﺎی ﺧﺎﻣﻮش، ﺗﺮﺟﻤﻪ ی ﭘﻴﺎم ﻳﺰداﻧﺠﻮ، نشر مرکز،ﺗﻬﺮان،
رضانیا، زهرا؛ آقایی، عاطفه (1398). مطالعه مفهوم کودکان کار اینستاگرامی در فضای مجازی. فصلنامه حقوق کودک. دوره 1. شماره 3. ص 190-161
دانایی‌فرد، حسن؛ امامی، سیدمجتبی (1386)، استراتژی‌های پژوهش کیفی-  نظریه‌ پردازان داده بنیان،
 پایگاه مرکزاطلاعات علمی جهاد دانشگاهی،  دوره 1، شماره 2.        
دریفوس، هیوبرت (1383). نگاهی  فلسفی  به اینترنت :آنچه اینترنت نمی‌تواند  انجام دهد. ترجمه علی ملائکه. تهران: نشرگام نو.
دانشور، سعید (1397).  تطبیق عناصر کار با نظر به کودکان کار فضای مجازی. مقاله ارائه شده در پنجمین همایش     ملی پژوهش‌های نوین در حوزه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی ایران (با رویکرد فرهنگ مشارکتی)، تهران.
قاسم زاده برکی، سارا؛ منطقی، مرتضی؛ محمدی، مریم (1399). بررسی انگیزه‌های سوء ‌استفاده از کودکان توسط مادران بلاگر و سلامت روانی فرزندان آنان در فضای مجازی. نشریه علمی پژوهش در سلامت روانشناختی. دانشگاه خوارزمی.  دوره چهاردهم. شماره دو.
Brosch, Anna. (2016), When the child born into the Internet: Sharenting as a growing trend among parents on facebook. https://www.researchgate.net/publication/299601525
Cezarita Cordeiro,V.(2021),“Kidfluencers” and Social Media: The Evolution of Child Exploitation in the Digital Age. https://www.humanium.org/
Turkle, Shery. (1995), life on screen: Identity in the age of the Internet. new york: simon and schuster publication
Strauss, Anselm,, Corbin, Juliet. (2007), Principles of Qualitative Research Methodology (grounded theory). Procedures and methods. translated into persian by Buyuk Mohammadi, Tehran. Institute of Human Sciences and Cultural Studies
Zhou Zheng, Huang .(2021), Digital Child Labor: Kid-influencer and legal countermeasure in China. https://www.shapesea.com/
Keeble Leight and Loader Bryan D , 2001 , Community informatics shaping computer mediated social relations , London , Routledge publications
Rahili,m. Livingstone,S.(2022). SponsoredAds: the impact of influencers on children. https://www.tooledupeducation.com/research/sponsoredads-the-impact-of-influencers-on-children/