کاربرد آموزه های رهیافت پساتوسعه گرایی در مواجهه با مسائل توسعه استان کرمانشاه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، گروه علوم سیاسی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه رازی. کرمانشاه. ایران.

2 استادیار، علوم اجتماعی و تربیتی، گروه علوم سیاسی و روابط بین الملل، دانشگاه رازی

3 دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی، دانشگاه علوم تحقیقات، واحد مرکز، تهران. ایران.

10.22059/ijsp.2026.379677.671245

چکیده

کاربرد دستورالعمل­های رهیافت نوسازی را می­توان از لابه­لای برنامه­های پیشرفت اقتصادی- اجتماعی در سطوح ملی و محلی پیش از انقلاب اسلامی و متعاقب آن کشف نمود. وضعیت توسعه­ای کنونی استان کرمانشاه مبین آن است که بایسته­های نظری رهیافت یاد شده نه تنها قادر به­تحقق اهداف توسعه متوازن و همگون در بخش­های مختلف استان نبوده بلکه حیات اجتماعی- اقتصادی و فرهنگی شهروندان را با پیچیدگی­های بیشتری مواجه ساخته است. رویکرد پساتوسعه به عنوان پشتوانه نظری پژوهش حاضر بیان می­دارد که رویکردهای نوسازی و توسعه که عمدتاً بعد از جنگ جهانی دوم در اغلب کشورها و مناطق جهان در حال توسعه انضمامی شدند، حاوی یک نگاه قوم مدار و غرب محور بوده و با رویکردی ساده­سازی و تقلیل­گرا به محیط توسعه در عمل باعث تعمیق فرآیند توسعه نیافتگی این مناطق و نیز تقویت شکاف­های موجود در جوامع هدف گردیده­اند. پرسش پژوهش حاضر آن است که دشواره توسعه نیافتگی در استان کرمانشاه و راهکار مواجهه با آن را چگونه می­توان فهم نمود؟ فرضیه پژوهش بدین صورت طراحی شده که توسعه نیافتگی در استان کرمانشاه، برآیند کاربست الگوی مدرنیزاسیون توسعه بوده و راهکار رفع آن، به­کارگیری رویکرد پساتوسعه در مواجهه با محیط فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی توسعه استان است. یافته­ها و نوآوری تحقیق نشانگر آن است که الگوی بومی و درون­زا در بهره­برداری از ظرفیت­های بومی استان همچون موقعیت مرزی و نقش بازارچه­ها در توسعه تجارت منطقه­ای، اقلیم مناسب و منابع طبیعی نظیر آب، خاک و مراتع، وجود ابنیه تاریخی و طبیعی جهت توسعه گردشگری و صنایع دستی و نیز ورزش­های بومی، توان و قابلیت­های محیطی نهفته و آشکاری را پیش رو قرار می دهد که می­تواند تا حدود زیادی در رفع موانع توسعه استان مؤثر واقع شده و حیات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی شهروندان را ارتقاء ببخشد. در این پژوهش، از چارچوب نظری پساتوسعه و نیز روش اسنادی، جهت تبیین مسئله تحقیق بهره گرفته شده است.

کلیدواژه‌ها


ابراهیم­زاده، ع. ، 1391. مقایسه تطبیقی ساختار اقتصادی اشتغال در شهرستان­های مرزی با غیرمرزی در استان کرمانشاه بر اساس ضریب مکانی(L.Q) ، همایش ملی شهرهای مرزی و امنیت؛ چالش­ها و رهیافت­ها، دانشگاه سیستان و بلوچستان.
الیاسی سرزلی، ف، پژهان، ع و موسایی، م. 1396. تفسیر معناییِ توسعه­نیافتگی استان کرمانشاه با تأکید بر دیدگاه صاحبانِ شرکت­ها و کارگاه­های شهرک­های صنعتی این استان. فصلنامه بررسی مسائل اجتماعی ایران. 8(2).147-127. 65056html https://ijsp.ut.ac.ir/article_
اسکوبار، آ.1400. مواجهه با توسعه، مترجم: مهدی اکبری گلزار، تهران: انتشارات گل­آذین، چاپ دوم. 400 ص.
احمدی قاسم آبادی، ی و گ ، ذاکراف.1393.  بررسی مشکلات فرایند مدرنیزاسیون در ایران معاصر و اثرات آن بر جهانی شدن، فصلنامه تخصصی علوم سیاسی، 11 (30)، 34-7.  https://psq.karaj.iau.ir
احمدی، و. کریمی، ج. 1401. پژوهشی کیفی در موانع توسعه­نیافتگی اقتصادی استان کرمانشاه، فصلنامه مطالعات اقتصاد سیاسی بین­الملل، 5(2).758-229. https://ipes.razi.ac.ir/article_ 2352.html
احمدی، س، زارعی، ب، حیدری­فر، م، عزمی، آ و فهمیمی، س. 1403. عوامل توسعه نیافتگی نواحی مرزی (مطالعه موردی: شهرستان­های مرزی استان کرمانشاه)، مجله مهندسی جغرافیایی سرزمین، 8(1). 102-81. https://www.jget.ir/article_163961.html
 
ادهمی، ج. حسینی، ق.قاسمی، ع و وطن­پرست، ر.1398. روند و جریان­های مهاجرتی استان مرزی کرمانشاه طی دو دهه اخیر، فصلنامه جمعیت، 26، (107و108) ، 76-53. https://www.noormags.ir
احمدی، ح و بیدالله خانی، آ. 1392. پساتوسعه­گرایی و بازنمایی­های انتقادی از گفتمان توسعه؛ رویکردی مردمی، مجله مطالعات توسعه اجتماعی ایران، 5 (3)، 64-47. https://jisds.srbiau.ac.ir
احمدیان، ق، 1391. نقدکتاب پساتوسعه­گرایی؛پساتوسعه گرایی و بن­بست­های پارادایم توسعه، پژوهش نامۀ انتقادی متون و برنامه­های علوم انسانی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 17، (8) https://ensani.ir
استان شناسی کرمانشاه. 1395. پدید آورندگان: سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی، تهران، شرکت چاپ و نشر کتاب­های درسی ایران سهامی خاص، چاپ ششم.
ایراندوست،ک، آشوری، ک و هاشمی، ب. 1395. ­بازشناسی عناصر تاریخی هسته شهر ایرانی(مطالعه موردی؛ هسته تاریخی مرکز شهر کرمانشاه) ، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 6 (24)، 99-85. https://www.sid.ir
بدری فر ، م و قنبری، ن.1384. پویایی شناسی بنیان های جغرافیایی در چشم اندازهای روستایی(مطالعه موردی دهستان هی شیوه سر، گواور و دینور استان کرمانشاه) ، فصلنامه جغرافیایی سرزمین، 2 (1)، 52-38. https://journals.srbiau.ac.ir
بیرانوند­زاده، م. سبحانی، ن. فلاحی، خوشبحی، م. و علی­زاده، د. 1397. تحلیل سطوح پایداری توسعه روستایی در استان کرمانشاه، مجله علوم جغرافیایی(جغرافیای کاربردی)، 14 (29)،  81-69. https://geographic.mashhad.iau.ir
پاپ­زن، ع. آگهی، ح و شاهمرادی، م. 1395. مؤلفه­های اصلی ورزش­های بومی و محلی به منظور بهره­برداری در توسعه پایدار روستایی: مورد مطالعه بازی­ها و ورزش­های بومی و محلی شهرستان کرمانشاه، فصلنامه توسعه محلی
(روستایی-شهری)، 8 (1)، 112-89. https://jrd.ut.ac.ir
پور میرزا، ع . قربانی­نژاد، ر. یوسفی، ا و سرور، ر. 1398. ارزیابی و سنجش وضعیت توسعه در استان کرمانشاه با تأکید بر سیاست منطقه­گرائی، فصلنامه جغرافیایی سرزمین، 16 (63)، 32-18. https://sarzamin.srbiau.ac.ir
پوراحمد، ا. بهدوست، ف و نظری، ط.1394. نقش گردشگری شهری در توسعه کالبدی شهر کرمانشاه، نشریه مطالعات نواحی شهری دانشگاه شهید باهنر کرمان، سال 2 (6)، 37-21. https://jusg.uk.ac.ir
پیت، ر و هارت ویک، ا .1384. نظریه­های توسعه، ترجمه مصطفی ازکیا و دیگران، تهران، نشر لویه. 316ص.
جان­پرور، س. احمدیان، ق و نوری، م. 1399. بررسی تحولات پارادایمی در حوزه توسعه: تحول از توسعه مدرن به نظریات معاصر، فصلنامه پژوهش­های سیاسی و بین المللی، 11 (44)،  419-403. https://jpir.takestan.iau.ir
حشمتی جدید، ح و دیگران.1400. رهیافت آمایش مناطق مرزی در استان کرمانشاه از نگاه توسعه و امنیت پایدار، نشریه علمی مدیریت و پژوهش­های دفاعی، 20 (91)، 67-31.  https://www.sid.ir
حجاریان، ا. 1400. تحلیل علی مؤلفه­های تأثیرگذار بر مدیریت مراتع(مطالعه موردی: مراتع استان کرمانشاه)، مرتع، 16(4): 700-681. https://www.sid.ir
حیدری ساربان، و. باختر، س و زیارتی، م. 1397. تأثیر سرمایه اجتماعی بر توسعه پایدار کشاورزی در مناطق روستایی(مطالعه موردی: روستاهای استان کرمانشاه)، فصلنامه جغرافیا و پایداری محیط، 8 (2)، 74-59. https://ges.razi.ac.ir
دانش­نیا، ف و محمدی­فر، ی.1401. مدیریت توسعه پایدار شهر کرمانشاه؛ رهیافت اقتصاد سیاسی، فصلنامه مطالعات اقتصاد سیاسی بین­الملل، 5 (1)، 388-357. https://ipes.razi.ac.ir
دفتر جمعیت، نیروی کار و سرشماری، 1401.چکیده نتایج طرح آمارگیری نیروی کار تابستان 1401، www.amar.org.ir
رنانی، م و محمدی، ن.1400. توسعه کرمانشاه (گذار به توسعه اجتماعی نخبه محور)، انتشارات اصفهان، فرهنگ مردم، چاپ اول. 360ص.
رهنما، م. 1402. پساتوسعه، مترجم: رویا منجم، تهران: انتشارات تمدن علمی، چاپ سوم. 184 ص.
زاکس، و. 1377. نگاهی نو به مفاهیم توسعه، مترجمان: وحید بزرگی و فریده فرهی،تهران: نشر مرکز، چاپ اول.248 ص.
سالنامه آماری استان کرمانشاه سال 1397. 1398.معاونت آمار و اطلاعات (سازمان برنامه و بودجه کشور، سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان کرمانشاه).
سمیعی اصفهانی، ع و حبیبی، ف. 1394. نظریه پساتوسعه و الگوی اقتصاد مقاومتی در جمهوری اسلامی ایران؛ رویکردی
مقایسه­ای، فصلنامه مطالعات راهبردی بسیج، 18 (6)، 73-51. https://www.sid.ir
سینائی، ح.1370. بحران هویت، فصلنامه فرهنگ، 1 (4).
شمس، م و ملک حسینی، ا. 1389. بررسی لزوم احداث شهر جدید در اطراف شهر کرمانشاه، فصلنامه علمی پژوهشی جغرافیای انسا نی، سال 2 (4)، 107-97. https://ensani.ir
شهوند، ع، سعیدی نیا، ح. (1397). تحلیلی تاریخی از زمینه های پیدایش برنامه ریزی توسعه ای و شکل گیری سازمان برنامه در ایران (دوره پهلوی 1304-1327 ه. ش). تاریخ اسلام و ایران (علوم انسانی)، 28(40 (پیاپی 130) )، 33-57. SID. https://sid.ir/paper/400188/fa
شرکت پیشگامان توسعه کشاورزی کشور ، 1402. سرمایه‌گذاری ۶۰۰ میلیارد تومانی برای احداث بزرگترین گلخانه غرب کشور در اسلام‌آبادغرب، http://kpadco.com/
صفایی پور، م، نادری، ک و ایصافی، ا.1390. اثرات تحولات جمعیتی شهرنشیتی و شهرگرایی بر ساختار اقتصادی، اجتماعی و کالبد شهرکرمانشاه، همایش ملی فضای جغرافیایی رویکرد آمایشی مدیریت محیط، 20 آذر ماه 1390.دانشگاه ازاد اسلامی واحد اسلام شهر.
طهماسبی­زاده، ن و کریمی اورگانی، ف. 1397.  بررسی وضعیت گردشگری در طاق بستان با تکیه بر معیارهای ارزش­گذاری مشروط»، فصلنامه محیط زیست طبیعی، منابع طبیعی ایران، 71(3)، 383-371.  https://jne.ut.ac.ir
طیب­نیا، س و فتاحی، ر. 1398. تحلیل و سطح­بندی درجه توسعه یافتگی شهرستان­های استان کرمانشاه، فصلنامه مهندسی جغرافیای سرزمین، 3 (6)­، 29-17. https://www.jget.ir
عزیز پور، ف. 1394. مدرنیته و تحول کالبدی­– فضایی سکونت گاه­های روستایی ایران، فصلنامه مسکن و محیط روستا، 115. 50-37. http://jhre.ir
علی­پور، ح. (1392). بومی­گرایی، پساتوسعه­گرایی و خروج جمهوری اسلامی از گتمان توسعه، فصلنامه سیاست، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، 49 (2) ، 471-453.   https://jpq.ut.ac.ir
علیزاده­آرند، م و کنعانی، ز. 1398. رویکردی به­الگوی بومی پیشرفت از منظر پارادایم پساتوسعه­گرایی، هشتمین کنفرانس الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت ؛ پیشران­ها، چالش­ها و الزامات تحقق، بیست و دوم و بیست و سوم خرداد ماه 1398.
فتاحی، س. 1395. مسئله شناسی راهبردی توسعه در استان کرمانشاه، مرکز بررسی­های استراتژیک ریاست جمهوری.
قلی پور، س. 1396. سازماندهی فضایی شهر کرمانشاه در دوره پهلوی اول، پژوهش­های انسان شناسی ایران، 7 (1)­، 71-51. https://ijar.ut.ac.ir
کریمی، ج و احمدی،و و حامد، ب. 1396. تهیدستان شهری (نگاهی تاریخی و جمعیت شناختی به حاشیه نشیتان کرمانشاه) ،پژوهش­های جامعه شناسی معاصر،6 (11)، 26-1. http://ensani.ir
کاتوزیان، ه. 1403. نه مقاله در جامعه­شناسی تاریخی ایران، ترجمه علیرضا طیب، تهران: انتشارات مرکز، چاپ 11. 298ص.
اللهویردی خسروی و دیگران.1390. اطلس مشاغل بومی استان کرمانشاه، تهران، انتشارات ورای دانش، ص144.
ملکی، ا و رضایی، پ. 1395. پیش بینی مکان­های در معرض خطر فرونشست دشت کرمانشاه با استفاده از مدل فازی، فصلنامه برنامه­ریزی و آمایش فضا (مدرس علوم انسانی)، دوره 20 (1) ، 251-235. http://ensani.ir
ملکی، س. صحرایی، ن و صحرایی، س.1391. ارزیابی و شناسایی جاذبه­های گردشگری در راستای توسعه پایدار (مطالعه موردی: استان کرمانشاه) ، اولین همایش ملی گردشگری و طبیعت­گردی ایران زمین.
مومنی، س و درویشی، ه. 1398. نگاهی به مکتب پساتوسعه، فصلنامه علمی-ترویجی جامعه، فرهنگ و رسانه، 8 (32) ، 106-85.
https://www.jscm.ir
نادری، ن و امری، ص. 1397. ارائه مدل فرایند بومی جهت توسعه کسب و کارهای خانگی در استان کرمانشاه، نشریه کارآفرینی در کشاورزی، 5 (2)، 31-17. https://jead.gau.ac.ir
نجفی رستاقی، ح و دهقانیان، ح. 1400. بازاندیشی انتقادی مفهوم «توسعه» با تأکید بر ملاحظات معرفتی حکمرانی در ایران، فصلنامه راهبرد توسعه، 17 (4)، 69-41. http://rahbord-mag.ir/Article/36311
نظم فر، ح،  علی بخشی، آ و باختر، س. 1394. تحلیل فضایی توسعه منطقه­ای استان کرمانشاه با استفاده از
مدل­های تصمیم گیری چند معیاره، نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 15 (36)، 251-229. https://jgs.khu.ac.ir
Unzueta, Amaia and Mary Tere Guzmán. 2015. Capability development as a strategy for change A collective search for alternatives. Publisher:  NGO promoted by the Jesuits.                                        
Sande Lie, Jon Harald. 2008. "Post-Development Theory and the Discourse-Agency Conundrum".  Journal of Social Analysis.  Vol 52. Issue 3. https://www.uio.no
 
Matthews, Sally J. 2018. "Postdevelopment Theory". Published in : international studies  Oxford University Press.
 Munck,  Ronaldo. (2023). "Rethinking Development". Centre for Engaged Research
Dublin City University.
Escobar, Arturo. (2014). "Imagining a Post-Development Era? Critical Thought, Development and Social Movements".Social Text. No. 31/32.
BeckB, Kumari. (2021). "eyond Internationalization: Lessons from Post-Development". Journal of International Students. Vol 11. Issue S1. pp. 133-151.   
   Escobar, A. (1995). Encountering Development: The Making and Unmaking of the Third World. Princeton University Press.
 
Sachs, W. (1992). The Development Dictionary: A Guide to Knowledge as Power. Zed Books.
 
وب سایت
/ (Available at: 1400/9/28) agriksh.ir.www https://
 / (Available at: 1399)  https://www.irna.ir
 / (Available at: 1399) www.kshrw.ir https://
/ (Available at: 1398)