خیر دینی زنان ایرانی و عراقی در پیاده‌روی اربعین؛ به سوی بازاندیشی در تقسیم‌کار جنسیتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه علوم اجتماعی دانشگاه جامع علوم انتظامی امین

2 استادیار فقه و مبانی حقوق و اندیشه امام خمینی، پژوهشکده امام خمینی (ره) و انقلاب اسلامی، تهران، ایران

10.22059/ijsp.2026.407681.671363

چکیده

پیاده‌روی اربعین طی دو دهه اخیر از یک زیارت سنتی شیعی به بزرگ‌ترین اجتماع دینی جهان بدل شده و به عرصه‌ای گسترده از کنش مذهبی - اجتماعی تبدیل گردیده است. ویژگی برجسته این آیین، شبکه عظیم و داوطلبانه «خیر دینی» است که خدمات تغذیه، اسکان، سلامت و فعالیت‌های فرهنگی را بدون چشمداشت سامان می‌دهد. در این میان، حضور زنان ایرانی و عراقی در مقام زائر و خادم اهمیت یافته و ضرورت مطالعه جامعه‌شناختی تطبیقی را آشکار ساخته است. این پژوهش با رویکرد کیفی و مردم‌نگارانه، داده‌ها را از طریق مصاحبه با مدیران و اعضای موکب‌ها و مشاهده مشارکتی گردآوری کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد در سپهر ایرانی، موکب‌ها بر ترکیبی از روابط شخصی و شبکه‌های سازمانی استوارند و زنان توانسته‌اند از نقش‌های سنتی فراتر رفته و در مدیریت فرهنگی، هماهنگی واحد خواهران و حتی اداره کامل موکب مشارکت کنند. انگیزه آنان ترکیبی از باور دینی، نذر فردی و سرمایه اجتماعی محلی است. در سپهر عراقی، موکب‌ها بیشتر بر بنیان خانوادگی و عشیره‌ای شکل می‌گیرند و زنان عمدتاً در نقش‌های سنتی مانند تهیه غذا و مراقبت از کودکان فعال‌اند. زنان ایرانی تا حدی تقسیم جنسیتی کار را بازتعریف کرده‌اند، درحالی‌که زنان عراقی همچنان در چارچوب سنتی عمل می‌کنند. باوجود تفاوت‌ها، هر دو گروه مشارکت خود را کنشی خیر دینی می‌دانند که انسجام اجتماعی و هویت دینی را تقویت می‌کند. همچنین زنان ایرانی با چالش‌هایی چون وابستگی مالی و سیاست‌گذاری مردانه مواجه‌اند، اما مشارکت آنان عرصه‌ای برای مطالبه اجتماعی و بازاندیشی نقش زنان در فضای عمومی دینی محسوب می‌شود.

کلیدواژه‌ها


  1. اصفهانیان، س.، خادمی، م.، و نیکوییان، آ. (۱۳۹۵). والله متم نوره؛ کاوشی در ابعاد الهی، تمدنی و مهدوی حرکت عظیم اربعین حسینی (۳ جلد). قم: کتاب جمکران.
  2. بد، م. (۱۳۹۷). فهم تجربۀ زیستۀ زائران در پیاده‌روی اربعین سال ۱۳۹۵ (بسترها و زمینه‌های شکل‌گیری ابررویداد اربعین). نشریۀ باغ نظر، ۱۵(۶۸). بازیابی از: https://www.bagh-sj.com/article_81656_561bf94b39e8d0a001e78628f140d0c5.pdf
  3. پویافر، م. (۱۳۹۷). الگوی فعالیت‌ها و تجربه خیر دینی در آیین پیاده‌روی اربعین. تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
  4. پویافر، م. (۱۳۹۷). پدیدارشناسی تجربه زیارت در میان زائران حرم رضوی. مدیریت پژوهش و برنامه‌ریزی آستان قدس رضوی، طرح پژوهشی.
  5. پویافر، م. (۱۳۹۷). پیاده‌روی مقدس؛ واکاوی تجربه زیارت پیاده امام رضا (ع) در آخر ماه صفر. گزارش طرح پژوهشی در آستان قدس رضوی، معاونت تبلیغات اسلامی.
  6. پویافر، م. (۱۳۹۷). سنخ‌شناسی زائران اربعین؛ پیمایشی در گونه‌شناسی تجربه زیارت در آیین پیاده‌روی اربعین. طرح پژوهشی.
  7. پویافر، م. (۱۳۹۹). ارزیابی دیدگاه زائران پیاده‌روی اربعین در مورد مراسم سال ۱۳۹۹. انجمن علمی بین‌المللی مطالعات اربعین، کارگروه پیمایش‌ها و مطالعات تجربی (مردادماه)، طرح پژوهشی.
  8. پویافر، م. (۱۳۹۹). ارزیابی دیدگاه زائران پیاده‌روی اربعین در مورد مراسم سال ۱۳۹۹ (موج دوم). انجمن علمی بین‌المللی مطالعات اربعین، کارگروه پیمایش‌ها و مطالعات تجربی (مهرماه)، طرح پژوهشی.
  9. پویافر، م. (۱۳۹۹). خیر دینی به‌مثابه تجربه دینی؛ بازتعریف گونه‌های تجربه دینی بامطالعه در آیین پیاده‌روی اربعین. فصلنامه تحقیقات فرهنگی، ۱۳(۲)، ۸۷-۱۱۵. بازیابی از: https://www.jicr.ir/article_427_18997733ec258a9fcaf239cc55d53363.pdf
  10. پویافر، م. (۱۴۰۲). آیین نیکی؛ مطالعه جامعه‌شناختی خیر دینی در آیین پیاده‌روی اربعین. اصفهان: آرما.
  11. پویافر، م.، و رضایی، م. (۱۴۰۰). زیارت‌های پیاده در جهان معاصر؛ نگاهی جامعه‌شناختی. تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
  12. تاج‌بخش، غ. (۱۳۹۲). پیاده‌روی اربعین و ابعاد تربیتی آن. مجله بصیرت و تربیت اسلامی، ۱۷ (۵۴)، ۴۱-۶۲. بازیابی از: http://init.jrl.police.ir/article_94814_b38ab0498aa43b008cb664eb9d7af946.pdf
  13. تاج‌بخش، غ. (۱۳۹۹). پیاده‌روی اربعین و معنایابی کنش زیارت زائران جوان. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، ۱۳(۲)، ۱۴۵-۱۶۸. بازیابی از: https://www.jicr.ir/article_426_6ecbdd6ec859d284dc13885a37ce8d81.pdf
  14. ذکایی، م.، و اسلامی، ر. (۱۳۹۹). بازنمایی رسانه‌ای مناسک زیارت اربعین در ایران؛ سال‌های ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۶. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، ۱۴(۲)، ۱-۳۶. بازیابی از: https://www.jicr.ir/article_412_b9228e0962a78b84f3d5d92f4faa000b.pdf
  15. رضایی، م. (۱۳۹۶). بررسی ابعاد جامعه‌شناختی مراسم اربعین حسینی و نقش آن در تحکیم پایه‌های عقیدتی تشیع. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نراق.
  16. رضوی‌زاده، ن. (۱۳۹۶). ادراک و تجربۀ زیستۀ زائران پیاده ایرانی در عراق (موردمطالعه: پیاده‌روی اربعین آذر ۱۳۹۳ - عراق). فصلنامه مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، ۶(۴). بازیابی از: https://jisr.ut.ac.ir/article_65250_7fba059c71187c9c3897449e6fab6729.pdf
  17. رمضانی تمیجانی، ص. (۱۳۹۹). گونه‌ها و ساحت‌های مشارکت جمعی در پیاده‌روی اربعین. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، ۱۳(۲)، ۱۱۷-۱۴۳. بازیابی از: https://www.jicr.ir/article_420_b6f0479ae87d244975439c6124592772.pdf
  18. زنگانه، م. (۱۳۹۸). بررسی کارکردهای اجتماعی پیاده‌روی اربعین. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه گلستان.
  19. طالبی، ح. (۱۳۹۹). پیاده‌روی اربعین به‌مثابۀ یک رسانه از دیدگاه متخصصان ارتباطات. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه علامه طباطبایی.
  20. فرخی، م.، و انگوتی، ز. (۱۳۹۸). دلایل حضور و مشارکت زنان ایرانی در پیاده‌روی اربعین. نشریه مطالعات راهبردی بسیج، ۲۲(۸۵). بازیابی از: https://bsrq.cuir.ac.ir/article_115409_d84823031f3ec56bf02b9ccd58fe9116.pdf
  21. فروغی، ی. (۱۳۹۹). آیین پیاده‌روی زیارت اربعین؛ روایت‌ها و سیاست‌های فرهنگی. رساله دکتری، دانشگاه خوارزمی.
  22. فرهادی محلی، م. (۱۳۹۷). پدیدارشناسی تجربۀ پیاده‌روی اربعین (موردمطالعه: کاروان ایرانی زیارتی کربلا). پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه گیلان.
  23. قائم‌پناه، ا. (۱۳۹۹). الزامات نهادینه‌کردن مشارکت مردمی در اربعین حسینی. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه شاهد تهران.
  24. کرمی قهی، م. (۱۴۰۲)، جای پای زینب؛ پدیدارشناسی پیاده‌روی زنان ایرانی در اربعین، پژوهشکده زن و خانواده.
  25. مظاهری، م. (۱۳۹۷). پیاده‌روی اربعین؛ تأملات جامعه‌شناختی. اصفهان: آرما.
  26. موسوی، ا. (۱۳۹۷). بررسی کیفی الگوی ابراز هویت زائران ایرانی و عراقی در آیین پیاده‌روی اربعین. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه آیت‌الله بروجردی.

 

لاتین

  1. Berger, P. L., & Luckmann, T. (1966). The social construction of reality. New York: Doubleday.
  2. Christiana, F., Dekeyser, E., & Knox, D. (2016). To Karbala: Surveying religious Shia from Iran and Iraq. MIT Political Science Department Research Paper.
  3. Eade, J., & Sallnow, M. J. (1991). Contesting the sacred: The anthropology of Christian pilgrimage. London: Routledge.
  4. Eliade, M. (1959). The sacred and the profane: The nature of religion. New York: Harcourt.
  5. Hashemian, A., Drikvand-moghaddam, A. (2025). Reproductive and health challenges of women pilgrims during the Arbaeen pilgrimage: A qualitative study. Advances in Human Resource Development and Management, 1(1), 1–10. Retvieved from: https://ojs.nexuspress.org/journal-ahrdm/article/view/125
  6. Husein, M. (2018). A phenomenological study of Arbaeen foot pilgrimage in Iraq. Tourism Management Perspectives, 25, 9–19.
  7. Nikjoo, A., Sharifi-Tehrani, M., Karoubi, M., & Siyamiyan, A. (2020). From attachment to a sacred figure to loyalty to a sacred route: The walking pilgrimage of Arbaeen. Religions, 11(9), 1–16. Retrieved From: https://www.mdpi.com/2077-1444/11/3/145
  8. Rahimi, M. (2019). Reframing Arbaeen pilgrimage in Western media through a cultural translation: A framing analysis. Society and Culture in the Muslim World, 2(1), 45–67. Retrieved From: https://scmw.atu.ac.ir/article_10140.html
  9. Taylor, C. (2007). A secular age. Cambridge: Harvard University Press.
  10. Timothy, D. J., & Olsen, D. H. (2006). Tourism, religion and spiritual journeys. London: Routledge.
  11. Turner, V. (1974). The ritual process: Structure and anti-structure. Chicago: Aldine.
  12. Vilaça, H. (2010). Pilgrims as ecstatic believers: Contemporary religious travel. International Sociology, 25(2), 230–249. Retrieved From: https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0268580910363565