1
عضو هیأت علمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه جامع علوم انتظامی امین
2
استادیار فقه و مبانی حقوق و اندیشه امام خمینی، پژوهشکده امام خمینی (ره) و انقلاب اسلامی، تهران، ایران
10.22059/ijsp.2026.407681.671363
چکیده
پیادهروی اربعین طی دو دهه اخیر از یک زیارت سنتی شیعی به بزرگترین اجتماع دینی جهان بدل شده و به عرصهای گسترده از کنش مذهبی–اجتماعی تبدیل گردیده است. ویژگی برجسته این آیین، شبکه عظیم و داوطلبانه «خیر دینی» است که خدمات تغذیه، اسکان، سلامت و فعالیتهای فرهنگی را بدون چشمداشت سامان میدهد. در این میان، حضور زنان ایرانی و عراقی در مقام زائر و خادم اهمیت یافته و ضرورت مطالعه جامعهشناختی تطبیقی را آشکار ساخته است.
این پژوهش با رویکرد کیفی و مردمنگارانه، دادهها را از طریق مصاحبه با مدیران و اعضای موکبها و مشاهده مشارکتی گردآوری کرده است. یافتهها نشان میدهد در سپهر ایرانی، موکبها بر ترکیبی از روابط شخصی و شبکههای سازمانی استوارند و زنان توانستهاند از نقشهای سنتی فراتر رفته و در مدیریت فرهنگی، هماهنگی واحد خواهران و حتی اداره کامل موکب مشارکت کنند. انگیزه آنان ترکیبی از باور دینی، نذر فردی و سرمایه اجتماعی محلی است.
در سپهر عراقی، موکبها بیشتر بر بنیان خانوادگی و عشیرهای شکل میگیرند و زنان عمدتاً در نقشهای سنتی مانند تهیه غذا و مراقبت از کودکان فعالاند. زنان ایرانی تا حدی تقسیم جنسیتی کار را بازتعریف کردهاند، در حالی که زنان عراقی همچنان در چارچوب سنتی عمل میکنند. با وجود تفاوتها، هر دو گروه مشارکت خود را کنشی خیر دینی میدانند که انسجام اجتماعی و هویت دینی را تقویت میکند. همچنین زنان ایرانی با چالشهایی چون وابستگی مالی و سیاستگذاری مردانه مواجهاند، اما مشارکت آنان عرصهای برای مطالبه اجتماعی و بازاندیشی نقش زنان در فضای عمومی دینی محسوب میشود.
پویافر, محمدرضا و محمدزاده, زینب . (1405). خیر دینی زنان ایرانی و عراقی در پیادهروی اربعین؛ به سوی بازاندیشی در تقسیمکار جنسیتی. بررسی مسائل اجتماعی ایران, (), -. doi: 10.22059/ijsp.2026.407681.671363
MLA
پویافر, محمدرضا , و محمدزاده, زینب . "خیر دینی زنان ایرانی و عراقی در پیادهروی اربعین؛ به سوی بازاندیشی در تقسیمکار جنسیتی", بررسی مسائل اجتماعی ایران, , , 1405, -. doi: 10.22059/ijsp.2026.407681.671363
HARVARD
پویافر, محمدرضا, محمدزاده, زینب. (1405). 'خیر دینی زنان ایرانی و عراقی در پیادهروی اربعین؛ به سوی بازاندیشی در تقسیمکار جنسیتی', بررسی مسائل اجتماعی ایران, (), pp. -. doi: 10.22059/ijsp.2026.407681.671363
CHICAGO
محمدرضا پویافر و زینب محمدزاده, "خیر دینی زنان ایرانی و عراقی در پیادهروی اربعین؛ به سوی بازاندیشی در تقسیمکار جنسیتی," بررسی مسائل اجتماعی ایران, (1405): -, doi: 10.22059/ijsp.2026.407681.671363
VANCOUVER
پویافر, محمدرضا, محمدزاده, زینب. خیر دینی زنان ایرانی و عراقی در پیادهروی اربعین؛ به سوی بازاندیشی در تقسیمکار جنسیتی. بررسی مسائل اجتماعی ایران, 1405; (): -. doi: 10.22059/ijsp.2026.407681.671363
)