بررسی مسائل اجتماعی ایران

بررسی مسائل اجتماعی ایران

مسأله آکادمی در ایران؛ مطالعه‌ای در باب نسبت مکتب فلسفی تهران و دانشگاه تهران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 دانشجوی کارشناسی ارشد جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
هدف این مقاله بازاندیشی به مسئله آکادمی در ایران، از خلال نسبت میان تأسیس دانشگاه تهران (۱۳۱۳ شمسی) و مکتب فلسفی تهران به‌عنوان سنتی زنده در فلسفه است. بخشی از این بازاندیشی نقد روایت مسلط «گسست معرفتی» است. چارچوب نظری پژوهش با تلفیق لایه‌بندی نهادی و پدیدارشناسی (گیلسپای، لیوتار) صورت‌بندی شده و مفاهیمی چون «تنش»، «دوگانگی نهادی»، «زیست‌جهان» و «زمان‌های چندگانه» (کوزلک) را به کار می‌گیرد. روش پژوهش کیفی-تاریخی با رویکرد پدیدارشناختی-هرمنیوتیکی است؛ داده‌ها از اسناد تاریخی تأسیس دانشگاه، متون فلسفی مکتب تهران (به‌ویژه «لمعات الهیه» و «بدایع‌الحکم») و برنامه‌های درسی دانشکده معقول و منقول گردآوری شده‌اند. مهم‌ترین یافته‌ها نشان می‌دهد: اولاً، سنت فلسفی مکتب تهران در آستانه تأسیس دانشگاه از پویایی درونی و انعطاف تعاملی برخوردار بوده و متن‌هایی به زبان فارسی تولید کرده که نشان‌دهنده ظرفیت گفت‌وگو با پرسش‌های نوظهور است. ثانیاً، دانشگاه تهران نه یک گسست مطلق، بلکه محصول فرایند «لایه‌بندی نهادی» و ادغام نهادهای پیشین (از جمله مدرسه عالی سپهسالار) است. ثالثاً، هم‌زیستی دو منطق نهادی مدرسه (اقتدار سنتی) و دانشگاه (اقتدار عقلانی-قانونی) به دوگانگی نهادی و تنشی مولد انجامیده که در کنش شخصیت‌هایی چون میرزا مهدی آشتیانی و محمدعلی فروغی تجسم یافته است و می‎تواند تا همین امروز نیز تداوم یافته باشد. مقاله نتیجه می‌گیرد که نسبت میان دانشگاه و سنت فلسفی را باید در افق «تداوم در عین دگردیسی/بازآرایی» بازفهمید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Question of the Academy in Iran: A Study on the Relationship between the Tehran School of Philosophy and the University of Tehran

نویسندگان English

Ali Fotovvatian 1
Mohammad Pouya Jamali-Tabar 2
1 Assistant Professor, Department of Sociology, Faculty of Social Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 M.A. Student in Sociology, Faculty of Social Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

هدف این مقاله بازاندیشی به مسئله آکادمی در ایران، از خلال نسبت میان تأسیس دانشگاه تهران (۱۳۱۳ شمسی) و مکتب فلسفی تهران به‌عنوان سنتی زنده در فلسفه است. بخشی از این بازاندیشی نقد روایت مسلط «گسست معرفتی» است. چارچوب نظری پژوهش با تلفیق لایه‌بندی نهادی و پدیدارشناسی (گیلسپای، لیوتار) صورت‌بندی شده و مفاهیمی چون «تنش»، «دوگانگی نهادی»، «زیست‌جهان» و «زمان‌های چندگانه» (کوزلک) را به کار می‌گیرد. روش پژوهش کیفی-تاریخی با رویکرد پدیدارشناختی-هرمنیوتیکی است؛ داده‌ها از اسناد تاریخی تأسیس دانشگاه، متون فلسفی مکتب تهران (به‌ویژه «لمعات الهیه» و «بدایع‌الحکم») و برنامه‌های درسی دانشکده معقول و منقول گردآوری شده‌اند. مهم‌ترین یافته‌ها نشان می‌دهد: اولاً، سنت فلسفی مکتب تهران در آستانه تأسیس دانشگاه از پویایی درونی و انعطاف تعاملی برخوردار بوده و متن‌هایی به زبان فارسی تولید کرده که نشان‌دهنده ظرفیت گفت‌وگو با پرسش‌های نوظهور است. ثانیاً، دانشگاه تهران نه یک گسست مطلق، بلکه محصول فرایند «لایه‌بندی نهادی» و ادغام نهادهای پیشین (از جمله مدرسه عالی سپهسالار) است. ثالثاً، هم‌زیستی دو منطق نهادی مدرسه (اقتدار سنتی) و دانشگاه (اقتدار عقلانی-قانونی) به دوگانگی نهادی و تنشی مولد انجامیده که در کنش شخصیت‌هایی چون میرزا مهدی آشتیانی و محمدعلی فروغی تجسم یافته است و می‎تواند تا همین امروز نیز تداوم یافته باشد. مقاله نتیجه می‌گیرد که نسبت میان دانشگاه و سنت فلسفی را باید در افق «تداوم در عین دگردیسی/بازآرایی» بازفهمید.

کلیدواژه‌ها English

Tehran School of Philosophy
University of Tehran
Epistemic Rupture
Institution
Lifeworld
Abrahamian, E. (2019). A History of Modern Iran. (M. A. Fattahi, Trans.). Tehran: Ney. (In Persian)
Arjomand, S. A. (2020). Macrohistory of the legal transformations in Iran from the reception of Turk-Mongolian law to the inception of legal modernization. Oñati Socio-Legal Series, 10(6), 1323-1343.          https://doi.org/10.35295/osls.iisl/0000-0000-0000-1069
Corbin, H. (1993). History of Islamic Philosophy. Kegan Paul International.
Fakhry, M. (1970). A History of Islamic Philosophy. Columbia University Press.
Farasatkhah, M. (2018). The History of the University in Iran. Tehran: Institute for Cultural and Social Studies. (In Persian)
Foroughi, M. A. (2008). Collected Essays of Foroughi (Vol. 1). Tehran: Toos Publications. (In Persian)
Gillespie, M. A. (1984). Hegel, Heidegger, and the Ground of History. Chicago: University of Chicago Press.
Griffel, F. (2021). The Formation of Post-Classical Philosophy in Islam. Oxford University Press.
Hegel, G. W. F. (2020). Reason in History. (H. Enayat, Trans.). Tehran: Shafi'i. (In Persian)
Heidari, A. (2015). The Position of Philosophy in the Cultural and Social History of Qajar Iran and Its Continuity in the Late Tehran School of Philosophy. Cultural History Studies, 6(24), 35-60. (In Persian)
Jordheim, H. (2012). Against periodization: Koselleck's theory of multiple temporalities. History and Theory, 51(2), 151-171.    https://doi.org/10.1111/j.1468-2303.2012.00619.x
Kasravi, A. (2024). History of the Iranian Constitutional Revolution. Tehran: Amir Kabir. (In Persian)
Katouzian, H. (2025). The Conflict between State and Nation in Iran. Tehran: Ney. (In Persian)
Koselleck, R. (2022). Conceptual History: New Foundations for the Theory of History. (I. Abdi, Trans.). Tehran: Farhameh. (In Persian)
Lyotard, J.-F. (2023). Phenomenology. (A. Karimi Rashidian, Trans.). Tehran: Ney. (In Persian)
Madadi, S. A. (2006). The Life and Scholarly and Cultural Services of Mirza Mahdi Ashtiani. Tehran: Anjoman-e Athar va Mafakher-e Farhangi. (In Persian)
Mahouzi, R. (2025). University of Tehran: Teymurtash or Foroughi? (On the Occasion of the Ninetieth Anniversary of Its Foundation). Iranian Cultural Research, 17(4), 191-222. (In Persian).           https://doi.org/10.22035/jicr.2025.3217.3692
Menashri, D. (1992). Education and the Making of Modern Iran. Ithaca, NY: Cornell University Press.
Nasr, S. H. (2006). Islamic Philosophy from Its Origin to the Present. State University of New York Press.
Pourjavady, R. (2019). Philosophy in Qajar Iran. Leiden/Boston: Brill.
Rezamand, A. (2020). Academic Philosophy, the University, and the Politics of Knowledge in Modern Iran. Simon Fraser University.
Tawfiq, E. (2019). Naming Suspension. Tehran: Mania Honar. (In Persian)
Weber, M. (2005). Methodology of the Social Sciences. (H. Chavoshian, Trans.). Tehran: Markaz. (In Persian)
Zonuzi Tehrani, A. A. (1997). Bada'i al-Hikam. Qom: Nashr al-Zahra. (In Persian)
Zonuzi, A. (2002). Lama'at-e Ilahiyya. (S. J. Ashtiani, Ed.). Tehran: Hikmat va Falsafeh. (In Persian)