تجربه توانمندسازی کودکان کار و خیابان با رویکرد اجتماع محور در شهر قرچک

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای مسائل اجتماعی ایران، گروه علوم اجتماعی، دانشکده علوم اقتصادی و اجتماعی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران

2 دکترای جامعه‌شناسی مسائل اجتماعی ایران، دانشگاه پیام نور تهران، ایران

10.22059/ijsp.2026.401132.671340

چکیده

پدیده «کودکان کار و خیابان» جلوه‌ای شاخص از بهره‌کشی و نابرابری اجتماعی است و پیامدهای عمیق اجتماعی، روانی و آموزشی برای کودکان و خانواده‌های آنان به همراه دارد. در ایران، این گروه شامل کودکانی از جامعه کولی‌ـ‌غربتی، زباله‌گردان، دست‌فروشان و کارگران کوره‌پزخانه‌ها و کارگاه‌های تولیدی است. سیاست‌های حمایتی متداول، مانند جمع‌آوری و اسکان موقت، به دلیل فقدان رویکرد توانمندساز و محدودیت پایداری، نتایج محدودی داشته‌اند و بهره‌گیری ناکافی از الگوهای اجتماع‌محور از کاستی‌های اصلی این حوزه است.
پژوهش حاضر با رویکرد کیفی پدیدارشناسی، تجربه اجرای پایلوت «سند جامع کاهش آسیب‌های اجتماعی کودکان کار» با رویکرد توانمندساز و اجتماع‌محور در شهرستان قرچک (۱۳۹۸–۱۴۰۰) را بررسی کرد. میدان مطالعه شامل کودکان کار و خیابان در شهر و مناطق تابع، به‌ویژه روستاها و کوره‌پزخانه‌ها بود. نمونه‌گیری هدفمند و بر اساس اشباع نظری و تنوع مشارکت‌کنندگان انجام شد و ۳۰ نفر شامل ۱۶ تسهیلگر اجتماعی و ۱۴ کودک کار و خیابان انتخاب شدند. یافته‌ها نشان داد که برنامه در سطوح فردی، خانوادگی و اجتماعی اثرات مثبت قابل توجهی ایجاد کرده است: ارتقای مهارت‌ها و اعتماد به نفس کودکان، کاهش انزوای اجتماعی، پیشگیری از ترک تحصیل، افزایش مشارکت و تعامل خانوادگی و ارتقای آگاهی جامعه محلی نسبت به حقوق و نیازهای کودکان. تجربه این برنامه تأکید کرد که توانمندسازی واقعی همراه با رویکرد اجتماع‌محور، کلید پایداری مداخلات اجتماعی و اثرگذاری بلندمدت است و می‌تواند به عنوان الگوی موفق برای سایر مناطق کشور مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آیت مهر، فاطمه؛ خالقی، محمد؛ محمدخانی، شهرام و غیاثی، حامد. (1394). بررسی اثر آموزش بسته‌ی توانمندسازی نوجوانان در پیشگیری از رفتارهای پرخطر در نوجوانان کار و خیابان، مددکاری اجتماعی، 4(1): 16-23.
حیدری، محمد رضا؛ اکبری، حسین؛ امیرپور، مهناز و مجدی، علی اکبر. (1404). فروپاشی زیست کودکانه؛ مطالعه زمینه‌های شکل‌گیری کودکان کار، جامعه‌شناسی نهادهای اجتماعی، 12(25): 37-78.
رستگار، عباسعلی؛ گلشاهی؛ بهنام و درستکار احمدی، ناهید. (1397). بررسی عوامل مؤثر در توانمندسازی کودکان کار و خیابان: نقش سرمایه اجتماعی و کارآفرینی اجتماعی، توسعه اجتماعی، 12(4): 57-87. https://doi.org/10.22055/qjsd.2018.13680
زارعی محمودآبادی، علیرضا؛ روحانی، علی؛ افشانی، سید علیرضا و موسوی، سید محسن. (1403). کودکان کار در تقاطع مهاجرت بی‌رویه و توسعه صنعتی نامتوازن، یک مردم‌نگاری انتقادی در شهر صنعتی میبد، بررسی مسائل اجتماعی ایران، 14 (2): 123-144.
زاهدی، شمس السادات؛ پور‌عزت، علی اصغر؛ واعظی، رضا و یاوری، نگین. (1403). طراحی چارچوبی از خط‌مشی‌های رفتاری برای ساماندهی کودکان کار، بررسی مسائل اجتماعی ایران، 15(1): 259-284.
 سازمان بهزیستی کشور. (1397). سالنامه آماری فعالیت­ها، اقدامات و برنامه ها.
 سازمان مدیریت و برنامه­ریزی استان تهران. (1397). برنامه جامع تقسیم کار ملی کاهش آسیب­های اجتماعی کودکان کار و خیابان بر اساس برنامه ششم توسعه جمهوری اسلامی ایران.
سبحانی، جاوید. (1385). نگاهی به طرح توانمندسازی کودکان در وضعیت دشوار خانه کودک شوش وابسته به انجمن حمایت از حقوق کودکان، تامین اجتماعی،  8(2): 121-148.
سعدآبادی، علی‌اصغر و فهری، فاطمه سادات (1399)، آسیب‌شناسی پدیده کودکان کار شهر تهران با رویکرد فازی، مطالعات جامعه‌شناختی شهری، 10 (37): 129- 158.
شکربیگی، عالیه و فراهانی، پریسا. (1398)، شناسایی مؤلفه های کارآفرینی اجتماعی و بررسی نقش آنان بر توانمندسازی کودکان کار و خیابان، مطالعات جامعه شناختی شهری، 9 (32): 155-194.
شکوری، علی. (1393). بررسی نقش سازمان های مردم نهاد در توانمندسازی کودکان کار خیابانی، مطالعه موردی، منطقه 12 تهران، مطالعات توسعه‌ی اجتماعی- فرهنگی،  3 (3): 33-60.
فلیک، اووه. (1403). درآمدی بر پژوهش کیفی، ترجمۀ هادی جلیلی، تهران: نشر نی.
کاوه پیشه ، فرنوش؛ فتحی واجرگاه،کوروش؛ عارفی، محبوبه و مبارکی، محمد حسن. (1402). شناسایی چالش ها و موانع آموزش کارآفرینی به کودکان کار (یک مطالعه ی پدیدار شناسانه)، اندیشه ‌های نوین تربیتی، 19(4): 47-67.
کرسول، جان. (1394). پویش کیفی و طرح پژوهش، ترجمه‌ی حسن دانایی فرد و حسین کاظمی. انتشارات صفار.
کرمی، فرشاد. (1401). کودکان کار و خیابان در ایران (1): ارزیابی قوانین و مقررات مرتبط، دفتر مطالعات اجتماعی، مجلس شورای اسلامی.
گزارش جامع پایلوت برنامه جامع تقسیم کار ملی پیشگیری از آسیب­های اجتماعی کودکان کار و خیابان قرچک .(1401). بهزیستی قرچک.
نادری، نادر؛ خسروی، احسان و کرمیان، فرانک. (1403). الگوی ساماندهی کودکان کار خیابانی در استان کرمانشاه: ارائه توصیه های مبتنی بر توسعه مهارت های کارآفرینانه، پژوهش‌های کارآفرینی، 3(1): 57-76.
Alvarez, M., & Castillo, J. (2023). Psychosocial interventions for street children: A systematic review. Child Abuse & Neglect, 143, 106890. https://doi.org/10.1016/j.chiabu.2023.106
Kumar, R., & Das, S. (2023). Empowering street children through education and social support: A study from India. Children and Youth Services Review, 145, 106639. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2023.106639
Collins SE, Clifasefi SL, Stanton J, The Leap Advisory Board, Straits KJE, Gil-Kashiwabara E, Rodriguez Espinosa P, Nicasio AV, Andrasik MP, Hawes SM, Miller KA, Nelson LA, Orfaly VE, Duran BM, Wallerstein N. Community-based participatory research (CBPR): Towards equitable involvement of community in psychology research. Am Psychol. 2018 Oct;73(7):884-898.
 doi: 10.1037/amp0000167. Epub 2018 Jan 22. PMID: 29355352; PMCID: PMC6054913.
International Labour Organization. (2020). What is child labour? Geneva: ILO. https://www.ilo.org/topics/child-labour/what-child-labour
Merzougui, H., Xianghe, G. & Ali, D. Contextual analysis of child labor laws and educational rights for children in Pakistan with a focus on KPK province. Discov glob soc 2, 74 (2024). https://doi.org/10.1007/s44282-024-00105-0
Setyowati, R. R. N., Aji, R. N. B., Imron, A., Sarmini, Arzeti, & Diwanul, M. (2024). Empowerment approaches for street children in Surabaya, Indonesia. Pakistan Journal of Life and Social Sciences, 22(2), 841–854. https://doi.org/10.57239/PJLSS-2024-22.2.0061
Sohel MS, Alam S, Rahman MM, Obaidullah M, Mohammad Towhidul Anam AS, Hossain B, Alamgir Hossain M. Exploring the multifaceted vulnerabilities of female street child labor in the capital city of Bangladesh. Heliyon. 2024 Sep 1;10(18):e37302.
 doi: 10.1016/j.heliyon.2024.e37302. PMID: 39309843; PMCID: PMC11416251.
Sudarto, A., Mustofa, M. B., & Malik, A. (2022). Economic Exploitation of Children: Returning Child Labor to the World of Education Through Interpersonal Communication Towards Equal Education. HUMANISMA: Journal of Gender Studies, 6(2), 212–225. https://doi.org/10.30983/humanisme.v6i2.5870
UNICEF & ILO. (2022). Child labour: Global estimates 2020, trends and the road forward. UNICEF. https://data.unicef.org/resources/child-labour-global-estimates-2020/
UNICEF & ILO. (2025). Child Labour: Global estimates 2024, trends and the road forward. Geneva: UNICEF & ILO. https://www.unicef.org/press-releases/despite-progress-child-labour-still-affects-138-million-children-globally-ilo-unicef